|
O ORGULLO DE MODESTO... Frade (izda.) é a súa lingua. En San Martín, os indicadores son bilingües. Ao seu lado, Julián, que case non fala castelán. / BEGOÑA RIVAS
|
En 1925, o hispanista alemán Fritz Krüger iniciaba a inabarcable lista de estudos filológicos que intentaban explicar por que, desde o século XII, tres pobos cacereños falan galego. Aínda non hai resposta. Oitenta anos despois, o presidente estremeño Juan Carlos Rodríguez Ibarra e o Bloque Nacionalista Galego manteñen o contencioso, con linguaxe menos científica e ton máis sublevado. O BNG realizou unha proposta para protexer aos 80.000 falantes da lingua de Rosalía que manteñen os seus variantes dialectales fóra das fronteiras galegas. Ibarra tachouna de «delirio imperialista». O BNG respondeu ao socialista acusándoo de «chauvinista e xenófobo»... CRONICA viaxou ao Val do Elas, ao noroeste de Cáceres, na Sierra de Gata, para saber que pensan respecto diso os habitantes de Valverde do Fresno, As Ellas e San Martín de Trebello, tres pobos que en conxunto suman apenas 5.000 habitantes. E onde o 95% da poboación utiliza como lingua cotiá A fala (fala, en galego) ou o mañego, como eles prefiren chamalo. «Ibarra meteu a pata, porque o do BNG paréceme perfecto», di José Manuel González, emigrante en Suíza de 1977 a 1998 e que á súa chegada fundou o bar O Angel, en San Martín. «Cando me fun a Suíza, con quen eu me trataba era cos emigrantes galegos, porque nos entendiamos mellor. Eu, o castelán, case non o sabía usar». Todas as entrevistas que aparecen nesta reportaxe desenvolvéronse en lingua galega. Un galego case puro, quizá con algúns matices fonéticos peculiares, como a ou pechada en ou. No instituto de Valverde, os nenos xogan no patio e enfádanse e cantan os goles en mañego. Aínda que dentro da clase a única lingua sexa o castelán. Non hai clases de mañego. Aínda que o director do instituto estuda como incluíla como materia optativa. «O único que fixo a Xunta de Estremadura pola nosa fala foi declarala Ben de Interese Cultural. Pero aquí quen se interesou de verdade por nós foi a Xunta de Galicia», di José Luís Domínguez, ex concelleiro de Estremadura Unida en San Martín e xa xubilado: «Se agora mesmo ponnos o pescozo na picota, igual digo que si quero anexionarme a Galicia». E é que en San Martín, cando teñen opción lingüística na pantalla, escollen a retransmisión da Radio Galega para ver o fútbol. «É porque en galego sentímonos máis preto da pantalla». -Si, iso é o mesmo que di o meu pai -re revolve Julián. A relación de galegos e mañegos foi intensa desde os primeiros 90. En 1991, o músico, showman, poeta e produtor e director de cine Antón Reixa entrevista a un camioneiro valverdeiro no seu programa Cerco distinto da TVG. Pouco despois, o filólogo Enrique Costas organiza a primeira expedición de alumnos universitarios ao val. quedan na comarca uns días, rexistran modismos dos paisanos e analizan aspectos como a gastronomía (semellante nalgúns pratos á galega) e a arquitectura (nalgúns exemplos, idéntica). O estudo gaña en 1993 o Certame de Mozos Investigadores. Desde entón, as viaxes de intercambio non cesaron. Julián ten 27 anos e participou neses intercambios. Levárono a Moaña (Pontevedra). «Hai xente deica que cando vai a Galicia pónselle a carne de galiña, e a min pasoume». Julián ten un mesón en San Martín, A boiga dás cumias [adega das comidas], restaurante situado con todos os seus motivos decorativos referidos á fala e a Galicia. Os comensais só escoitan música celta. Baixo a jamba da porta, a cuncha do peregrino xacobeo dá a benvida. Julián planea converter o Val do Elas en sede dun festival intercéltico. «Mira, eu non son así, pero aquí ata hai un grupo de xente nacionalista galega, que fan pintadas e todo». Quizá o xubilado José Luís, chancea Julián, sexa un deles: «Non está mal a OPA que lanzou o BNG, interrompida por Ibarra». Pero non lle digan a un mañego que o seu fala é galego. «¡Non é galego, é fala!». Nin lle pregunten de onde vén. Aínda que calquera dos entrevistados desenvolve as distintas teorías con xerga filológica exacta: falan de morfología, sintaxe e fonética como noutros bares do calendario Michelín. Con naturalidade. -Pero vostede que facía antes de xubilarse, José Luís? -Eu vendía calefactores. Por que o preguntas? -Cona, é que falan todos vostedes como catedráticos. Tanta fonética e tanta perífrasis. O gran valedor vivo da fala, do mañego, chámase Domingo Frade, foi funcionario de agricultura e utiliza, ata, unha linguaxe máis metachomskyano que calquera profesor de instituto ou tenente de alcalde. Tomou conciencia de que a fala era unha riqueza cando, en 1947, empezou a estudar latín no Seminario de Salamanca. «Non chego a ser lingüista, pero me preocupei de formarme e de escoitar aos que saben». En canto a Ibarra: «O BNG propón colaborar, non impor. Tómano como invasión porque lles convén politicamente con todo o tema dos estatutos». No comunicado oficial da Xunta de Estremadura contestando ao BNG, laméntase que un partido con responsabilidades de Goberno [o PSdeGalicia-PSOE necesita aos nacionalistas para gobernar] poida perder o seu valioso tempo en fantochadas tan ridículas como esta». E asegura que a fala é un «dialecto derivado do galaico-portugués con raíces leonesas». Problema solucionado. Despois de que en 80 anos os filólogos de todo o mundo non poidan establecer a orixe do mañego cientificamente: «Botamos de menos unha hipótese paranormal: cos extraterrestes completariamos o cadro de razoamentos existentes na avanzadísima Europa do 2000», escribiron os filólogos Benxamín Riobó e Miguel Anxo Sartal nun libro sobre A fala publicado en 2004. Non hai literatura en mañego. Un par de anécdotas. Como esta de José Martín. «E que haberá dentro de mil anus? / Dentro de mil anus / haberá un cartel / idindu "nun hai billetis... / pa volvel».
|
